Patroni bemowskich ulic #31 Gustaw Morcinek

W tym artykule przeczytasz między innymi o:

• patronie ulicy
• historii jego życia

Gustaw Morcinek – górnik, który został pisarzem. Historia autora „Łyska z pokładu Idy”

Zaczynał jako młody górnik, a dzięki pomocy innych zdobył wykształcenie i został nauczycielem oraz jednym z najbardziej rozpoznawalnych pisarzy związanych ze Śląskiem. Gustaw Morcinek, autor „Łyska z pokładu Idy” i „Wyrąbanego chodnika”, przeżył niemieckie obozy koncentracyjne, a jego twórczość na trwałe zapisała się w historii polskiej literatury.

Gustaw Morcinek, a właściwie Augustyn Morcinek, urodził się 25 sierpnia 1891 roku w Karwinie na Śląsku Cieszyńskim. Pochodził z ubogiej rodziny, a jego droga do literatury była daleka od oczywistej. Zanim został pisarzem, pracował w kopalni, zdobył wykształcenie nauczycielskie i przez wiele lat uczył dzieci. W swoich książkach często wracał do świata górników, śląskich tradycji i codziennego życia ludzi pracy.

Od pracy w kopalni do zawodu nauczyciela

Morcinek był najmłodszym z czworga dzieci Józefa i jego żony. Ojciec zmarł, gdy Augustyn miał zaledwie rok, dlatego ciężar utrzymania rodziny spadł na matkę. Po ukończeniu szkoły ludowej młody Morcinek rozpoczął pracę w kopalni. Miał wtedy 16 lat.

Przełom nastąpił, gdy skończył 19 lat. Górnicy, z którymi pracował, zebrali pieniądze na jego dalszą edukację. Dzięki ich wsparciu mógł rozpocząć naukę w Polskim Seminarium Nauczycielskim w Białej, dzisiejszej części Bielska-Białej. Szkołę ukończył w 1914 roku.

Podczas I wojny światowej został powołany do służby wojskowej w armii austro-węgierskiej. Po wojnie związał swoje życie zawodowe z edukacją. W latach 1919–1935 pracował jako nauczyciel w Skoczowie, gdzie równolegle rozwijał działalność literacką.

Pisarz, który opisywał Śląsk

Literacko Morcinek zadebiutował w 1920 roku artykułem „Wspomnienia z przewrotu w listopadzie 1918 r.”, opublikowanym w „Dzienniku Cieszyńskim”. Współpracował również z czasopismem „Zaranie Śląskie”.

Największe uznanie przyniosły mu utwory z przełomu lat 20. i 30. XX wieku. Pisarz przedstawiał w nich trudne warunki pracy w kopalniach, życie śląskich rodzin oraz przywiązanie mieszkańców regionu do swojej ziemi i tradycji.

Do jego najbardziej znanych dzieł należą:

• „Łysek z pokładu Idy” – opowieść o koniu pracującym pod ziemią, która porusza temat więzi między zwierzęciem a człowiekiem.
• „Wyrąbany chodnik” – powieść związana ze środowiskiem górniczym i losami Ślązaków.
• „Narodziny serca” – jedna z ważnych powieści autora z okresu międzywojennego.
• „Ondraszek” – utwór nawiązujący do legendy o słynnym śląskim zbójniku.

Morcinek pisał również książki dla dzieci i młodzieży oraz baśnie inspirowane śląskim folklorem. Łączył realistyczne obserwacje z humorem i emocjonalnym spojrzeniem na losy swoich bohaterów.

W rozwoju jego kariery pomogła pisarka Zofia Kossak, która wspierała go na początku drogi twórczej. Morcinek nazywał ją swoją „literacką matką chrzestną”.

Aresztowanie i lata spędzone w obozach koncentracyjnych

Przed wybuchem II wojny światowej Morcinek przebywał za granicą, m.in. we Francji, Włoszech, Austrii, Niemczech i Danii. Do Polski wrócił krótko przed rozpoczęciem wojny.

6 października 1939 roku został aresztowany przez Gestapo. Niemieckie władze zarzucały mu przedwojenną działalność antyniemiecką. Jednym z powodów niechęci do pisarza była jego twórczość, w tym satyryczne przedstawianie niemieckich środowisk oraz postać psa o imieniu Bismarck w powieści „Wyrąbany chodnik”.

Morcinek został osadzony w niemieckich obozach koncentracyjnych Sachsenhausen i Dachau. Spędził tam niemal sześć lat, aż do końca wojny. Mimo propozycji, które mogły prowadzić do uwolnienia w zamian za wpis na niemiecką listę narodowościową, nie zdecydował się na taki krok.

Doświadczenia wojenne stały się jednym z najtragiczniejszych rozdziałów jego życia. Po zakończeniu wojny pisarz wrócił do Polski w listopadzie 1946 roku i zamieszkał w Katowicach.

Powrót do literatury i działalność publiczna

Po wojnie Morcinek kontynuował pracę literacką. Pisał powieści społeczne, historyczne, utwory dla młodszych czytelników oraz teksty nawiązujące do śląskich legend i tradycji. Otrzymał wiele nagród i odznaczeń, a jego książki tłumaczono na języki obce.

Angażował się również w życie publiczne. Był związany ze Stronnictwem Demokratycznym i w latach 1952–1956 sprawował mandat posła na Sejm PRL z okręgu bielskiego.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych epizodów jego działalności politycznej było poparcie w 1953 roku zmiany nazwy Katowic na Stalinogród, dokonanej w okresie stalinizmu. Wniosek w tej sprawie przedstawił podczas posiedzenia Sejmu. Decyzja ta spotkała się z krytyką części społeczeństwa, a pisarz otrzymywał obraźliwe listy i doświadczał ostracyzmu.

Śmierć pisarza i jego literackie dziedzictwo

Gustaw Morcinek zmarł 20 grudnia 1963 roku w Krakowie na białaczkę. Został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Cieszynie. W jego pogrzebie uczestniczyły tysiące osób.

Dziś jego nazwisko pozostaje silnie związane ze Śląskiem Cieszyńskim. W Skoczowie działa muzeum poświęcone pisarzowi, przypominające jego życie, twórczość i wieloletnią pracę nauczycielską.

Historia Gustawa Morcinka pokazuje drogę człowieka, który dzięki solidarności innych zdobył wykształcenie i rozwinął talent literacki. Jego książki zachowały obraz dawnego Śląska, świata górniczej pracy i ludzi, których losy często pozostawały poza głównym nurtem literatury. Szczególne miejsce w jego dorobku zajmuje „Łysek z pokładu Idy” – opowieść, która do dziś przypomina o przywiązaniu, empatii i trudnym życiu pod ziemią.